Sonpeygamber.info
Bir Hadis Bir Yorum
 

İtaatin Sınırı

Ali radıyallahu anh'ın haber verdiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Allah'a isyan olan yerde (kula) itaat yoktur. İtaat ancak meşru olanda gerekir." [1]

Allah ve Rasûlü (sav)'nün emirlerine itaatkarlığıyla temayüz etmiş Müslüman, hadisimizin vürûd sebebi olan olayda da açıkça görüldüğü gibi, emirlere “Allah'a isyan olmamak” kaydıyla uymakla görevlidir.

Toplum hayatının temeli emir-itaat, yöneten-yönetilen ilişkisine dayanmaktadır. Her sosyal bünyede bu iki fonksiyon ve grup mutlaka bulunmaktadır. Böyle olunca sistem ve doktrinlerin farkı, itaate getirdikleri sınırla belirlenir. Dinimizin bu konudaki prensibi hadisimizde ma'ruf yani meşru kelimesiyle çizilmiş olup bu sınır, bütün beşeri ilişkiler için geçerli kılınmıştır. Çünkü hadiste herhangi bir özel kayıt bulunmamakta, itaat ancak meşru olanda buyurulmakta, bu da Hâlık’a isyan olan yerde mahlûka itaat yoktur, diye açıklanmaktadır.

Vürûd Sebebi


Ayetlerin anlaşılmasında nüzul sebepleri, hadislerin kavranmasında da vürûd sebepleri fevkalâde önem taşımaktadır. Hadisimizin sebeb-i vürûdu olarak kitaplarımızda şöyle bir olay zikredilmektedir.

Hazreti Ali anlatmıştır: Rasûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem askeri bir birliği, başlarına Medineli bir Müslümanı komutan tayin ederek göreve yolladı ve komutanlarını dinleyip itaat etmelerini kendilerine iyice tembih etti. Görev müddeti içinde birlik mensupları bir meselede komutanlarını kızdırdılar. Komutan odun toplatıp bir ateş yaktırdı. Daha sonra da "Rasûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem beni dinlemenizi ve bana itaat etmenizi size emretmedi mi" diye sordu. Onlar "Evet, emretti" dediler. Bunun üzerine komutan; "O halde, haydi şu ateşe girin" emrini verdi. Beklenmedik bu emir karşısında herkes birbirine bakmaya başladı. İçlerinden bir kısmı emre uymayı düşündü ise de diğerleri "Biz ateşten kaçıp Rasûlullah'a sığındık (şimdi nasıl ateşe gireriz)" dediler. Onlar bu halde değerlendirme yaparken komutanın kızgınlığı geçti. Ateş söndürüldü, emir geri alındı. Döndüklerinde olay Hazreti Peygamber’e anlatıldı. Efendimiz, o anlamsız emre uymayı düşünenlere hitaben "Eğer o ateşe girseydiniz, kıyamete kadar o halde kalırdınız" buyurdu. Diğerlerini tasvip ve takdir ettikten sonra sözlerini şöyle bitirdi: "Allah'a isyan olan yerde kula itaat yoktur. İtaat ancak meşrû olanda gerekir." [2]

Müslüman İtaatkârdır Ama...


Mü'min itaatkârdır. Onun bu özelliği ve güzelliği bir ayette şöyle açıklanmaktadır: "Aralarında hükmetmesi için Allah'a ve Rasûlü'ne çağırıldıkları vakit, mü'minlerin sözü, sadece ‘işittik ve itaat ettik' demeleridir. İşte kurtuluşa erenler onlardır." [3]

Allah ve Rasûlü (sav)'nün emirlerine itaatkarlığıyla temayüz etmiş Müslüman, hadisimizin vürûd sebebi olan olayda da açıkça görüldüğü gibi, emirlere “Allah'a isyan olmamak” kaydıyla uymakla görevlidir. Meşru emirlere gücü ölçüsünde uymakla yükümlüdür. Durum bir başka hadis-i şerifte “Ma'siyet işlemesi emredilmedikçe Müslüman, istesin-istemesin, sevsin ya da sevmesin dinleyip itaat etmek zorundadır. Günah işlemesi emredildiği zaman ne dinler ne de itaat eder” [4] diye ortaya konulmuştur.

İman, "Allah'a kul olma andı" demektir. Böyle bir andın sahibi Müslümanın Allah'a isyan olan yerde itaatkâr davranması, kendi kendisiyle çelişkiye düşmesi, hakka riayetsizlik etmesi demektir. Bu sebeple o, Allah'a isyan olan bir şeyi adamak ve şayet böyle bir adakta bulunmuşsa onu yerine getirmek hakkına da sahip değildir. [5] Müslümanın bu iman ve kişilik borcunu bilenlerin, onu buna aykırı yollara zorlamaması gerekir. Müslümanın yumuşak başlı oluşunu kimse, uysal koyunlukla yorumlamaya kalkışmamalıdır. Yumuşak huylu atın çiftesinin pek olduğu unutulmamalıdır.

İslam olumluluklar dinidir. İsyan ise temelde olumsuzluk ifade eder. Bu sebeple Hz. Peygamber isimlerde bile isyan izlerini hoşgörü ile karşılamamıştır. Büyük hadisçi Müslim'in haber verdiğine göre Efendimiz, adı Âsi olan biri kendisine gelince ona Mutı' ismini vermiştir. [6]

Hadisimizin ortaya koyduğu bir gerçek de Müslümanlardan saygı ve itaat beklemek için meşru sınırlar içinde kalmak zorunluluğunun bulunduğudur. Aynı şe-kilde Müslümanların da tabi oldukları ve itaat ettikleri kişilerin meşruiyete riayet edip etmediklerine dikkat etmeleri gerekmektedir. Sevgi ya da nefretlerinin kendilerini kör, sağır ve dilsiz etmesine meydan vermemeleri istenmektedir.

Günümüz sistemlerinde yasaların ve verilen emirlerin sistemin kabul ettiği ana prensiplere uygunluğu yani yasallığı değişik şekil ve usullerle halka anlatılmaktadır. Tarih boyunca İslam ülkelerinde en yüksek seviyede emretme yetkisine sahip bulunan halifeler, devlet başkanları, emir ve fermanlarının meşruiyetini yetkililerden aldıkları fetva ile destekleme ihtiyacını hissetmişlerdir. Zira inanmış da olsa, herkesin emirlerin meşru olduğunu kestirmesi her zaman mümkün değildir.


Allah ve Rasûlü (sav)'ne isyanı emredene itaat, doğru yolu bulmuşken yitirmek demektir.

İtaat İstenirken


İdarecilik açısından güzel bir söz vardır: "Kendine itaat edilmesini istersen, güç yetirilecekleri emret!" Müslümanlar için güç yetirilebilecek emrin ilk şartı meşru olmasıdır. Mükelleflerin yetenek ve imkânlarına uygun olsa bile meşru olmayan emirler dinlenilmemeye mahkumdur. Zira Müslümanların, anne-babaları, hocaları, kocaları, arkadaşları da olsa hiç kimseye günah olan bir işte itaat etme görevleri yoktur. Kimse onlardan böylesi bir şeyi ne istemeli ne de beklemelidir. Zira sevgili Peygamberimiz “Allah'a itaat etmeyene itaat gerekmez” [7] buyurmuştur.

Allah ve Rasûlü (sav)'ne isyanı emredene itaat, doğru yolu bulmuşken yitirmek demektir. Çünkü Peygamber Efendimiz “Allah ve Rasûlü’ne itaat eden doğru yolu bulmuş, kurtulmuştur” [8] buyurmuştur. Bu sebeple doğru yolu kaybetme sonucuna düşmemek için münkire, kafire, müşriğe olduğu gibi âsiye, zalime, haksıza da evet dememek, boyun eğmemek gerekmektedir. Layık olmayana itaat etmek, fevkalade büyük acı ve hüsrana sebeptir. Zira böylesi bir davranış gazab-ı ilahiye vesile olmaktadır. Şu ayet bu konuya ışık tutmaktadır:

Firavn, milletini küçümsedi ama onlar kendisine yine de itaat ettiler. Doğrusu onlar yoldan çıkmış bir milletti. Böylece bizi öfkelendirince onlardan öc aldık, hepsini suda boğduk.” [9]

O halde meşruiyet sınırlarına dikkat ve riayet etmek, gerekmeyen yerde ve hak etmeyenlere itaat etmek gibi bir yanlışa düşmemenin ilk adımı ve ayette belirtildiği şekilde acı bir sonla karşılaşmamanın da ön şartıdır.

Yönetilenlere görev ve yükümlülük sınırlarını temel prensip olarak hatırlatmakta olan hadisimiz, aynı zamanda emir verme mevkiinde bulunanların da meşruiyet sınırına değişmez ölçü olarak dikkatlerini çekmektedir. Bize öyle gelmektedir ki hadisimiz, İslam ümmetinin çektiği bir takım sıkıntıların gerçek sebebini de ortaya koymaktadır.

 


[1] Buhâri, Âhâd 1; Müslim, İmâre 39-40; Ebû Davud, Cihad 87; Ne-saf, Bey at 34; İbn Mâce, Cihad 40; Ahmed b. Hanbel, Müsned, I, 94, 400, IV, 426, 427, 432, 436; V, 66, 67, 70, 325, 329.

[2] Bk. Müslim, İmâre 39-40.

[3] en-Nûr 24/51.

[4] Bk. Buhâri, Âhâd 1; Nesais, Bey 'at 34.

[5] Bk. Müslim, Nezr 8; Ebû Davud, Eyman 12, 19, 21, 22; Tirmizi, Nüzûr I; Nesâi, Eyman, 17, 31, 41; İbn Mâce, Keffârât 16; Ddrimi, Siyer 61, Nüzûr 3; Ahmed b. Hanbel, Müsned, I, 129, 131; II, 207, 212.

[6] Bk. Müslim, Cihad 89.

[7] Ahmed b. Hanbel, Müsned, III. 213.

[8] Müslim, Cum'a 48; Ebû Davud, Nikâh 32, Salât 223, Edeb 77; Nes« Nikâh 40; Ahmed b. Hanbel, Müsned, IV, 256, 379.

[9] ez-Zuhruf 43/54-55.

Siyer-i Nebi Dergisi, Sayı 25
 

Yorumlar

 
Bu yazıya henüz yorum yapılmadı. İlk yorumu siz yapmak için tıklayın.

Prof. Dr. İsmail Lütfi Çakan

1977'ye kadar Diyanet İşleri Başkanlığı merkez ve taşra teşkilatında çalıştı. Ankara-Yenimahalle Vaizi iken İstanbul'da açılan Haseki Eğitim Merkezi'ne kursiyer olarak katıldı. Kursun bitimine altı ay kala 5 Aralık 1977'de İstanbul Yüksek İslam Enstitüsü'ne hadis asistanı olarak göreve başladı. 1982 yılında Erzurum İslamî Bilimler Fakültesi'ne sunduğu "Muhtelifu'l-Hâdis İlmi: Doğuşu, Muhtevası ve Çözüm Yolları" adlı teziyle doktor oldu. Bir ara kültürel işlere bakan Müdür yardımcılığı görevini yürüttü. 1987'de doçentliğe, 1993'te de profesörlüğe yükseldi. 1994-97 öğretim yıllarında  Marmara Üniversitesi İlahiyat Meslek Yüksek Okulu Müdürlüğü görevinde bulundu. Çakan, halen Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Hadis Ana Bilim Dalı öğretim üyesi olarak görevine devam etmektedir.Üçü erkek biri kız dört çocuğu vardır. Çakan, İmam-Hatip Okulu'ndaki öğrencilik yıllarından beri mahalli ve ulusal gazete ve dergilerde yazılar yazdı ve yöneticilik yaptı. Özellikle Kayseri Hakimiyet gazetesi, Yeni İstiklal, Sebil ve Yeni Sabah gazeteleri, Diyanet gazete ve  dergisi,  İslâm, Toprak, Tohum, İslâm Medeniyeti, Hakses, Nesil, Din Eğitimi, Altınoluk, Bilim ve Hikmet, Yeni Ümit ve  M.Ü. İlahiyat Fakültesi Dergisi gibi dergilerde çok sayıda yazıları yayımlandı. İslâm veTohum dergilerinin açtığı makale yarışmalarında birincilik kazandı. Bu arada çeşitli dergilerde Lütkan, Münir Lütfi ve İsmail Seyidoğlu mahlaslarıyla da yazılar yazdı.  Ayrıca Çakan, Yüksek İslâm Enstitüsü'nde öğrenci iken Türkiye Yüksek İslâm Enstitüleri Federasyonu'nda sekreterlik ve mezuniyetinden sonra da Türkiye Din Görevlileri Federasyonu'nda yönetim kurulu üyeliği görevlerinde bulundu. Çakan, İSAV adına "İslam'da Kılık-Kıyafet ve Örtünme", "Hz. Peygamber ve Aile Hayatı", "Sünnetin Dindeki Yeri", "Yeni ve Çağdaş Bir Tebliğ Metodolojisi" gibi tartışmalı ilmî toplantılarda organizatörlük ve bu toplantıların kitaplaşmasında editörlük yaptı. Gençliğin Kaleminden Üç Cephesiyle Âkif ve Hadislerle Ahlâkî Davranışlar adlı anonim eserlerde belli bölümleri yazdı. Sünen-i Ebû Davud Tercüme ve Şerhi'ne mukaddime yazdı ve eserin  ilk sekiz cildinin redaksiyonunu yaptı. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi'nin kuruluş çalışmalarına katıldı ve ansiklopedinin ilk on cildine yetmiş kadar madde yazdı. İslâm Medeniyeti ve Ensar vakıflarının kurucuları arasında yer aldı. Çakan, ayrıca yurt içinde düzenlenen birçok sempozyuma tebliğci ve müzakereci olarak iştirak etti. Son üç yıldır İstanbul-Göztepe Gözcü Baba Camii'nde Pazar günleri öğle namazından önce Mişkâtü'l-Mesâbih'ten Hadis dersleri yapmaktadır. Bu dersler Dost TV tarafından yayımlanmaktadır.  

devamını oku
 

Sonpeygamber.info'yu Takip Edin