Aynı toplumda yaşayan, aynı dine mensup insanlar arasında dini yorum, kavrayış ve pratik açısından farklılaşmalar, gruplaşmalar ortaya çıkabiliyor. Genel olarak toplumda, özel olarak da Müslüman toplumda dini ayrışmalar nasıl ortaya çıkıyor, hangi sosyal ve siyasal süreçlerle şekilleniyor, bu ayrışmalar toplumun yapısını nasıl etkiliyor gibi soruları, bu alanlardaki kıymetli çalışmalarıyla dikkat çeken Doç. Dr. Hicret K. Toprak’a sorduk.
Çalışmalarınız dinin kurumsallaşmasından dini itiraz ve saflaşmalara, oradan da gençlik, aile ve kimlik gibi konulara uzanıyor. Çalışmalarınıza baktığımızda dini alanın nasıl düzenlendiği, toplumun buna nasıl karşılık verdiği, bu alanda ortaya çıkan ayrışmalar gibi temaların öne çıktığını görüyoruz. Öncelikle şunu sormak istiyorum: Sizi bu tür konuları çalışmaya yönelten ana etken nedir?
Akademik çalışmaların her şeyden önce insanın kendi sorularından, meraklarından ve içinde yaşadığı dünyayla kurduğu ilişkiden beslendiğini düşünüyorum. Benim için de araştırma konularımı belirleyen en önemli etken, çevremde olup bitenleri anlamaya yönelik merakım ve bu merakın zamanla derinleşerek bir düşünsel arayışa dönüşmesi diyebilirim. Akademik serüvenim boyunca özgün ve sahici bilgi üretmenin yolunun, insanın kendi sorularının peşinden gitmesinden ve içinde yaşadığı toplumun meselelerine dikkat kesilmesinden geçtiğine inanıyorum. Türkiye’nin dini ve toplumsal tecrübesi, bu tecrübenin tarihsel kökleri ve modernleşme sürecinde yaşanan dönüşümler de benim temel ilgi alanlarımı şekillendiren konular oldu.
Diyanet İşleri Başkanlığı üzerine çalışmam bu ilginin ilk somut karşılıklarından biriydi. İlk aşamada Cumhuriyet’in kuruluşuyla birlikte dini hayatın yeni siyasal düzen içinde nasıl konumlandırıldığı, devletin din alanını hangi araçlarla düzenlediği ve bu düzenlemelerin dini kurumlar üzerindeki etkilerine yoğunlaştım. Burada beni özellikle ilgilendiren mesele, modern devletin dinle kurduğu ilişkinin Türkiye’de nasıl bir tarihsel tecrübe ortaya çıkardığıydı. Çünkü Türkiye’deki din-devlet ilişkilerini anlamak, aynı zamanda modernleşme tecrübemizin kendine özgü yönlerini çözümlemeyi gerektiriyor.
Dini itiraz ve protesto hareketlerine yönelişim de bu araştırma çizgisinin devamı olarak gelişti. Kurumların ve otoritelerin dini hayatı nasıl şekillendirdiğini incelerken, insanların bu yapılara hangi gerekçelerle itiraz ettikleri, hangi şartlarda yeni dini yorumlar ve örgütlenmeler geliştirdikleri soruları da önem kazandı. Dini geleneklerin kendi içlerinde taşıdıkları yenilenme imkanları, otorite tartışmaları, meşruiyet arayışları ve zaman zaman ortaya çıkan saflaşmalar, dinin toplumsal dinamizmini anlamak bakımından bana kalırsa son derece hayati ve oldukça verimli bir araştırma alanı sunuyor.
Çalışmanızda dini ikaz, itiraz, protesto ve saflaşma gibi kavramları yalnızca bireysel veya teolojik tepkiler olarak değil, aynı zamanda toplumsal hareketler bağlamında ele alıyorsunuz. Bir dini itiraz veya tepki hangi şartlarda bireysel bir tepki olmaktan çıkıp toplumsal bir harekete, hatta bir saflaşma ve kolektif kimlik biçimine dönüşüyor?
Her itiraz bir toplumsal hareket doğurmuyor elbette ama hemen her dini hareketin gerisinde, bir noktada ortaklaşmış güçlü bir itirazla karşılaşıyoruz. İnsanın tek başına yaşadığı rahatsızlık, başkalarının da aynı şeyi sorun olarak gördüğünü fark ettiği anda başka bir nitelik kazanıyor. Kişisel olarak başlayan bir itirazın etrafında giderek ortak bir dil oluşuyor ve insanlar birbirlerini bu dil üzerinden tanımaya başlıyorlar.
Dini hareketlerde bu itiraz çoğu zaman bütünüyle yeni bir şey kurma iddiasıyla ortaya çıkmıyor. Başlangıçta daha çok bir “ikaz” var. Dinin yanlış anlaşıldığı, özünden uzaklaşıldığı, bazı uygulamaların bozulduğu ya da yerleşik dini yapıların asli olanı yeterince temsil etmediği düşünülüyor. Buradan da bir düzeltme ve sahih olana yönelme çabası doğuyor. Bu ikaz mevcut yapı içinde karşılık bulduğunda yapının kendisini gözden geçirmesine, yenilenmesine ve yanlış gördüğü unsurları düzeltmesine yönelik ortak bir arayışa dönüşüyor. Karşılık bulmadığında itiraz güçleniyor, benzer rahatsızlıkları taşıyanları bir araya getiriyor ve zamanla daha belirgin bir protesto dili oluşuyor.
Saflaşma da bu süreçte gelişiyor. İnsanlar neye itiraz ettiklerini söylerken doğrunun ve sahih olanın ne olduğuna dair kendi cevaplarını da ortaya koyuyorlar. “Asıl olan nedir, nerede bir bozulma yaşanmıştır, neyin düzeltilmesi gerekir?” gibi sorular giderek ortak bir anlayış oluşturuyor. Burada sahih olana ulaşma çabasını baştan bir grup stratejisi olarak okumak doğru olmaz. İnsanlar gerçekten inandıkları dini doğru yaşama, koruma ve yanlış gördükleri bir durumu düzeltme sorumluluğuyla hareket ediyorlar. Fakat bu arayış ortaklaştıkça bir aidiyet de üretiyor. İnsanlar zaman içinde kendilerini belirli bir yorumun, hassasiyetin ve dini anlayışın etrafında tanımaya başlıyorlar.
Fikirler arasındaki tartışma bir noktadan sonra toplumsal bir karşılık buluyor ve sosyoloji de burada devreye giriyor. Siyasal krizler, hızlı toplumsal değişimler, ekonomik sorunlar, kültürel tehdit algıları, dini otoritelere duyulan güvenin zayıflaması veya mevcut kurumların yeni sorulara cevap vermekte zorlanması, birbirinden kopuk görünen itirazların ortaklaşacağı bir zemin oluşturuyor. Aynı dini söylemin bir dönemde hemen hiçbir karşılık bulmazken başka bir dönemde geniş kitleleri harekete geçirmesi de içinde bulunduğu toplumsal dünya ile ilişkili.
Fakat din, bu ilişkinin edilgen tarafı değil. Müslüman için din, yaşadığı dünyayı anlamlandırdığı, neyin doğru ve yanlış olduğuna dair ölçüler geliştirdiği ve gerektiğinde içinde bulunduğu düzene itiraz ettiği bir referans çerçevesi sunuyor. Din tarih boyunca insanla, toplumla, kültürle, siyasetle ve iktidarla karşılaşıyor. Bu karşılaşma dini hayatın biçimlerini etkilerken din de insanın toplumsal dünyaya nasıl baktığını ve onunla nasıl ilişki kurduğunu etkiliyor. Dini hareketlerin ortaya çıkışını bu karşılaşmanın içinde anlamak bana daha doğru geliyor.
İtiraz ortaklaştıkça kendi dilini, hafızasını ve sembollerini üretiyor, insanlar da kendilerini bu ortaklık üzerinden tanımaya başlıyorlar. Bazı itirazlar zamanla sönümleniyor, bazıları mevcut dini yapıyı içeriden dönüştürüyor, bazıları ise daha belirgin bir grup kimliğine doğru ilerliyor. Başlangıçtaki ikazın hangi şartlarda ortak bir arayışa, ardından bir aidiyete ve nihayet kalıcı bir dini harekete dönüştüğü, dini hareketlerin oluşumunu anlamamız açısından oldukça önemli.
Batı’daki dini itiraz ve tepki biçimleriyle Müslüman toplumlardaki süreçleri karşılaştırdığımızda ne tür benzerlik veya farklılıklar ortaya çıkıyor?
Bu karşılaştırmayı yaparken biraz dikkatli olmak gerektiğini düşünüyorum. Çünkü dini hareketler üzerine kullandığımız kavramların önemli bir kısmı Batı’nın kendi tarihsel tecrübesi içinde ortaya çıkmış durumda ve biz zaman zaman bu tecrübeyi bütün dinlerin geçeceği ortak bir yol gibi okumaya yatkın olabiliyoruz. Oysa dini itirazın neye yöneldiği, hangi dili kullandığı ve sonunda nasıl bir yapı ortaya çıkardığı, her şeyden önce o dini geleneğin kendi otorite yapısıyla ve tarihsel tecrübesiyle yakından ilişkili.
Batı Hristiyanlığı söz konusu olduğunda uzun bir dönem boyunca merkezi ve hiyerarşik bir kilise yapılanmasıyla karşılaşıyoruz. Kilisenin otoritesi, ruhban sınıfının konumu, kutsal metni yorumlama yetkisinin kimde olduğu ve bireyin Tanrı ile ilişkisinde kilisenin aracılığı güçlü tartışma alanları oluşturuyor. Reformasyon bunun en görünür örneği. O da kutsal metne dönüş iddiası taşıyor ama itirazın asıl hedefi, metni yorumlama yetkisini elinde tutan kurumun kendisi. Dini ve teolojik bir itiraz olarak başlayan süreç, kurumsal otoritenin sorgulandığı geniş bir dönüşüme ve zamanla yeni kiliselerin, mezheplerin ve dini aidiyetlerin ortaya çıkmasına kadar uzanıyor.
Müslüman toplumlarda ise tablo farklı. İslam’da Kilise’ye benzer merkezi ve hiyerarşik bir kurum, dini hakikati kurumsal olarak temsil eden bir ruhban sınıfı yok. Dini bilgi ve otorite ulema, mezhepler, tasavvufi gelenekler ve medreseler arasında dağılmış durumda. Bu nedenle itiraz çoğu zaman bir kuruma karşı değil, yorumlar arasında yükseliyor ve mesele, hangi yorumun kaynaklara daha sadık olduğu sorusuna dönüşüyor. Tecdid ve ıslah fikrinin, yani dinin zaman içinde üzerine eklenenlerden arındırılıp yeniden ihya edilmesi düşüncesinin gelenek içinde köklü bir yer tutması da bununla ilgili. İnsanlar bazen mevcut dini hayat içinde bir bozulma gördükleri, bazen belirli uygulamaların kaynaklardan uzaklaştığını düşündükleri, bazen de yaşadıkları yeni meseleler karşısında dinin ne söylediğini yeniden anlamaya çalıştıkları için itiraz ediyorlar. Burada geleneğin kendi içinden konuşan, kendi dini kaynaklarına başvuran ve yaptığını yine o kaynaklar üzerinden temellendiren bir arayışla karşılaşıyoruz. Müslüman toplumların dini hareketlerini anlamaya çalışırken bu iç dinamiği hesaba katmak gerekiyor.
Modern dönem elbette bu tartışmaların yürüdüğü zemini ciddi biçimde değiştiriyor. Sömürgecilik, Batılılaşma, modernleşme, ulus-devlet ve sekülerleşme Müslüman toplumların kurumlarını ve gündelik hayatını dönüştürüyor. Müslümanlar bu büyük değişim karşısında farklı cevaplar üretiyorlar. Gelenekle ilişkinin nasıl kurulacağı, modern kurumlarla yaşanan karşılaşmalar, dini bilginin ve otoritenin nasıl sürdürüleceği gibi meseleler etrafında yeni yönelimler ortaya çıkıyor. Bu cevapların kendi aralarında ayrışması da modern dönemde Müslüman toplumların dini haritasını önemli ölçüde biçimlendiriyor.
Batı toplumlarıyla Müslüman toplumların dini değişim tecrübelerini aynı tarihsel çizginin farklı aşamaları gibi okumak bu nedenle bizi yanıltıyor. Her iki dünyada da itiraz, ayrışma ve yeni dini aidiyetlerin oluşumu var ama bunlar farklı dini otorite yapıları, farklı tarihsel hafızalar ve farklı toplumsal tecrübeler içinde ortaya çıkıyor. Müslüman toplumların yaşadığı dini değişimi kendi tarihinin, kendi kaynaklarının ve kendi iç tartışmalarının içinden okumak, bu tecrübenin özgünlüğünü görebilmek açısından önemli.
Bir Müslüman toplum ortak bir dini anlayış ve pratiğe sahipken zaman içerisinde neden farklı dini görüş, anlayış ve pratiklere sahip gruplara ayrılmaya başlar?
Aynı dine, hatta aynı mezhebe mensup olmak çok güçlü bir ortaklık oluşturuyor ancak bu, insanların dini her yerde, her dönemde ve her toplumsal şart altında aynı biçimde yaşayacakları anlamına gelmiyor. İnsanlar aynı kaynaklara farklı sorularla yöneliyor, farklı sorunlarla karşılaşıyor ve yaşadıkları dünyanın içinden cevap arıyorlar. Dolayısıyla ortak bir dini çerçevede farklı yorumların, pratiklerin ve aidiyetlerin ortaya çıkması son derece anlaşılır bir durum.
İslam tarihine baktığımızda bunu çok erken dönemlerden itibaren görüyoruz. Başlangıçta siyasi bir mesele etrafında ortaya çıkan ihtilaflar zamanla dini ve itikadi bir boyut kazanıyor. Hilafet ve yönetim tartışmalarının giderek daha kapsamlı ayrışmalara dönüşmesi, Haricilik ve Şiilik gibi yapıların ortaya çıkışı bunun bilinen örnekleri. Süreç ilerledikçe siyasi olanla dini olan birbirinin daha da içine geçiyor. Belirli bir olay veya ihtilaf etrafında oluşan taraflar kendi yorumlarını, kavramlarını ve hafızalarını ürettikçe ayrışma kalıcılaşıyor ve giderek bir kimliğe dönüşüyor.
Coğrafya ve kültür de dini hayatın biçimlenmesine dahil oluyor. Hicaz’da, Irak’ta veya Maveraünnehir’de yaşayan Müslümanların karşılaştıkları meseleler, toplumsal ilişkileri, örfleri, ekonomik hayatları ve başka kültürlerle temasları aynı değil. Kaynak ortak fakat o kaynağın hayata taşındığı toplumsal dünya farklı. Fıkhi ve kelami geleneklerin gelişiminde de bu farklı çevrelerin izlerini görüyoruz. Hicaz’daki ehl-i hadis ile Irak’taki ehl-i rey arasındaki farklılaşma ya da Maveraünnehir’de Maturidiliğin şekillenmesi bunun bilinen örnekleri. Bununla birlikte Müslümanların bütün bu farklılıklar içinde Kur’an’a, sünnete ve dini ilimlerin oluşturduğu birikime müracaat etmeye devam etmeleri de önemli. Farklı yorumların ortaya çıkması, sahih olana ulaşma arayışının ortadan kalktığı anlamına gelmiyor. Aksine İslam düşünce tarihindeki pek çok tartışma, doğrunun ne olduğu ve dinin nasıl anlaşılması gerektiği konusundaki ciddi bir arayışın içinde gelişiyor.
Farklılaşma her zaman mezhepsel bir kopuş şeklinde de gerçekleşmiyor. Aynı Sünni-Hanefi çerçeve içinde farklı dini gelenekler ve grup aidiyetleri ortaya çıkıyor. Ortak dini ve mezhebi çerçeve devam ederken insanların dini yaşama biçimleri, önem verdikleri pratikler ve kendilerini yakın hissettikleri dini çevreler farklılaşıyor. Dini farklılaşmayı büyük mezhepsel ayrışmalarla sınırladığımızda gündelik hayatın içinde oluşan daha ince farklılıkları gözden kaçırıyoruz.
Bu farklılıkların her biri yeni bir dini grup ortaya çıkarmıyor. Belirli bir yorum ve pratik etrafında toplanan insanlar ortak bir dil, aidiyet ve hafıza oluşturmaya başladıklarında farklılaşmanın niteliği değişiyor. Başlangıçta aynı dini dünyanın içinde ortaya çıkan bir yorum veya yaşama biçimi, zamanla insanları birbirine bağlayan daha belirgin bir dini aidiyete dönüşüyor. Müslüman toplumların tarihindeki dini çeşitliliği de ortak kaynakların varlığı ile insanların farklı tarihsel ve toplumsal şartlar altında o kaynaklarla kurdukları ilişkinin birlikte oluşturduğu uzun bir tecrübe olarak okuyabiliriz.
Bu farklılaşmada bireysel, toplumsal ve kültürel faktörlerin rolü nedir? İç ve dış etkenlerden nasıl söz edebiliriz?
Dini farklılaşmanın içinde insanın kendi hayat hikâyesi de var, içinde yaşadığı toplumsal ve kültürel dünya da. Ailede edinilen dini dil, eğitim, sosyal çevre, hayatın farklı dönemlerinde karşılaşılan insanlar ve yaşanan tecrübeler kişinin dinle kurduğu ilişki üzerinde iz bırakıyor. Fakat insan kendisine ulaşan dini dünyayı olduğu gibi devralan pasif bir özne değil. Soru soruyor, arıyor, okuyor, karşılaştırıyor, bazen içinde yetiştiği dini anlayışı yeniden değerlendiriyor. İnandığı şeyle yaşadığı hayat arasında bir tutarlılık kurmaya çalışıyor. Bu nedenle dini yönelişlerin oluşumunda insanın kendi arayışını ve iradesini de hesaba katmak gerekiyor.
Bu bireysel hikâyeler daha geniş toplumsal süreçlerin içinde yaşanıyor. Göç ve kentleşme bunun tipik örneklerinden biri. Kırsal bir çevreden büyük şehre gelen insan mekanla birlikte ilişki ağını da değiştiriyor. Alıştığı dini çevreden ve otoritelerden uzaklaşırken şehirde yeni insanlarla, yeni dini yorumlarla ve farklı hayat biçimleriyle karşılaşıyor. Türkiye’de kentleşme sürecinde cemaatlerin ve dini grupların kazandığı toplumsal karşılığı da bu değişen ilişki dünyası içinde düşünebiliriz. Dini gruplar bu dönemde insanların dini hayatlarını sürdürebilecekleri, bilgiye ulaşabilecekleri, dayanışma ve aidiyet ilişkileri kurabilecekleri sosyal çevreler oluşturuyorlar.
Öte yandan kültür de dinin yaşandığı dünyaya kendi rengini veriyor. Aynı dini geleneğin farklı coğrafyalarda farklı pratikler ve duyarlılıklar üretmesinde örflerin, toplumsal ilişkilerin ve tarihsel tecrübenin payı var. Bir toplumda öne çıkan dini mesele başka bir toplumda aynı ağırlığı taşımıyor. Fakat kültürün etkisini kabul etmekle din ile kültürü birbirine karıştırmamak gerekiyor. Müslümanların kendi tarihleri boyunca örf ile din, yerel olan ile dini ölçü, gelenek ile kaynak arasında sürekli bir muhasebe yürüttüklerini de görüyoruz. Neyin dinin kendisinden geldiği, neyin zamanla dini bir görünüm kazandığı sorusu zaten pek çok dini tartışmanın merkezinde yer alıyor.
Modernleşme, göç ve bugün dijital iletişim insanların karşılaştıkları dini dünyayı daha da genişletiyor. Dini bilgi artık aile, mahalle ve yakın dini çevrenin sınırlarını aşarak dolaşıyor. İnsanlar başka coğrafyalardaki tartışmaları takip ediyor, farklı dini yorum çevrelerinden haberdar oluyor, kendi çevrelerinde karşılaşmadıkları yaklaşımlarla temas ediyorlar. Bu durum dini aidiyetlerin oluştuğu çevreyi genişletirken hangi bilginin güvenilir olduğu, dini otoritenin kim tarafından temsil edildiği ve sahih bilginin nasıl ayırt edileceği gibi eski soruları da yeni biçimleriyle karşımıza çıkarıyor.
Dolayısıyla iç ve dış etkenler gündelik hayatta zaten birbirinin içine geçmiş durumda. 19. yüzyıldan itibaren Müslüman dünyada ortaya çıkan ıslah ve ihya hareketleri bunun iyi bir örneği. Sömürgecilik ve Batı’nın askeri ve siyasi üstünlüğü dışarıdan gelen ağır bir baskı; fakat buna verilen cevaplar büyük ölçüde geleneğin kendi kavramları, tecdid fikri ve kaynaklara dönüş çağrısı üzerinden kuruluyor. Dışarıdan gelen bir düşünce, siyasi gelişme veya kültürel karşılaşma toplumun kendi dini birikimi ve meseleleri içinde karşılık buluyor. İnsan da bütün bunlarla kendi inancı, bilgisi ve hayat tecrübesi içinden ilişki kuruyor. Aynı toplumsal şartlarda yaşayan insanların farklı dini yönelişlere sahip olabilmeleri biraz da bununla ilgili. Dini farklılaşmayı anlamaya çalışırken insanın yaşadığı dünyayı gördüğümüz kadar, o dünya içinde neye inandığını, neyi doğru kabul ettiğini ve nasıl yaşamak istediğini de görmemiz gerekiyor.
Dini ayrışmalar toplum üzerinde ne gibi sosyal ve siyasi sonuçlar doğurur?
Dini ayrışma ortaya çıktığında etkisi inanç ve yorum alanında kalmıyor. Çünkü dini aidiyet insanın sosyal dünyasının kuruluşunda da etkili oluyor. Kimlerle yakınlık kurduğu, hangi çevrelerle ilişki geliştirdiği ve kendisini hangi topluluğun parçası olarak gördüğü bu aidiyetten izler taşıyor. Bir dini çevre güçlendikçe kendi ilişki ağlarını, dayanışma biçimlerini ve zamanla kurumlarını oluşturuyor. Eğitimden yardımlaşmaya, ekonomik ilişkilerden gündelik hayata kadar uzanan geniş bir alanda bunun karşılığını görüyoruz.
Dini grupların toplumsal hayatta güçlü dayanışma ilişkileri üretebildiklerini de unutmamak gerekiyor. İnsanlar ortak bir inanç ve değer dünyası etrafında bir araya geliyor, birbirlerinin sorumluluğunu üstleniyor, bilgi ve tecrübelerini aktarıyor, ihtiyaç duyduklarında birbirlerine destek oluyorlar. Müslüman toplumların tarihinde vakıflardan medreselere, tekkelerden farklı yardımlaşma biçimlerine kadar uzanan geniş bir kurumsal birikimin dini saiklerle gelişmesi bunun önemli örneklerinden. Din burada toplumsal bağın, sorumluluğun ve dayanışmanın güçlü kaynaklarından biri olarak karşımıza çıkıyor.
Aidiyet güçlendikçe grubun sınırları da gündelik hayatta daha görünür hale geliyor. Arkadaşlık ilişkileri, evlilik tercihleri, eğitim çevreleri, ekonomik ilişkiler, hatta kimi zaman yaşanan mekânlar bile bu aidiyetlerden etkileniyor. Bazı gruplarda sınırlar oldukça geçirgen kalırken bazılarında grup içi ilişkiler yoğunlaşıyor ve dışarıyla kurulan mesafe artıyor. Başlangıçta dini bir yorum veya pratik etrafında oluşan farklılık böylece daha geniş bir sosyal dünyayı biçimlendirmeye başlıyor.
Siyasi alan bu sürece dâhil olduğunda dini farklılıkların anlamı da değişiyor. Dini kimlikler siyasi rekabetin parçası haline geldiğinde daha önce birlikte var olabilen farklılıklar siyasi taraflaşmanın dili içinde yeniden tanımlanıyor. Osmanlı-Safevi ilişkilerinde bunun açık bir örneğini görüyoruz. Mezhebi farklılık zaten var fakat iki siyasi güç arasındaki rekabet bu farklılığı daha belirgin bir kimlik sınırına taşıyor. Siyasi mücadele mezhep kimliğini keskinleştirirken mezhebi aidiyet de siyasi mücadelenin dilini ve taraflarını biçimlendiriyor. Dini grupların siyasi alanla kurduğu ilişki de tek yönlü değil. Siyasete yakınlaştıkça rekabetin ve gücün mantığı grupların önceliklerine, iç ilişkilerine ve dini dillerine de sirayet edebiliyor.
Din ile toplumsal hayat arasındaki ilişki sürekli karşılıklı işliyor. Dini aidiyet insanların ilişkilerini, sorumluluklarını ve topluluk anlayışlarını biçimlendiriyor. Grupların yaşadıkları siyasi tecrübeler, başka gruplarla ilişkileri, dışlandıkları veya güç kazandıkları dönemler de zamanla hafızalarında yer ediyor ve bazı dini hassasiyetlerin daha fazla öne çıkmasına yol açıyor. Fakat bütün bunların içinde insanların inandıkları hakikat, bağlı oldukları değerler ve bu değerler doğrultusunda yaşama iradeleri varlığını sürdürüyor. Din toplumsal hayatın içinde yaşanıyor ve aynı zamanda o hayata ilişkin bir söz, bir ölçü ve bir sorumluluk üretiyor.
Bir dönemde ortaya çıkan dini ayrışmalar sonraki dönemleri nasıl etkiliyor?
Dini ayrışmaların en dikkat çekici taraflarından biri, onları ortaya çıkaran mesele ortadan kalktıktan sonra da yaşamaya devam etmeleri. Çünkü bir ayrışma, yaşandığı dönemde kalmıyor. Etrafında bir dil oluşuyor, bazı isimler ve hadiseler öne çıkıyor, zamanla bütün bunlar insanların kendilerini ve başkalarını tanımlama biçimlerine yerleşiyor. Birkaç kuşak sonra insanlar o ilk tartışmanın tarafı değiller belki ama onun bıraktığı aidiyetin, mesafenin veya hafızanın içinde yaşamaya devam ediyorlar.
Kerbela bunun en güçlü örneklerinden biri. Çok belirli siyasi ve tarihsel şartlar altında yaşanmış bir hadiseden söz ediyoruz. Fakat Kerbela Müslümanların hafızasında sıradan bir tarihsel olay olarak kalmıyor. Hz. Hüseyin’in şehadeti, zulüm karşısındaki tutumu ve yaşanan büyük kırılma yüzyıllar boyunca anlatılıyor, hatırlanıyor ve dini hafızanın güçlü unsurlarından biri haline geliyor. Sonraki dönemlerde adalet, zulüm, mağduriyet ve direniş gibi meseleler konuşulurken Kerbela’nın tekrar tekrar hatırlanması da bununla ilgili. Tarihte yaşanmış bir hadise böylece sonraki kuşakların kendi zamanlarını anlamlandırırken başvurdukları güçlü bir referansa dönüşüyor.
Nesilden nesle aktarım sırasında geçmiş, her kuşakta yeniden anlam kazanıyor. İnsanlar kendilerine ulaşan dini ve tarihsel mirası yaşadıkları dönemin meseleleri içinden okuyorlar. Bazı ayrımlar zamanla silikleşiyor, bazıları ise yeni gelişmelerle yeniden güç kazanıyor. Yüzyıllar önce yaşanmış bir olay güncel bir siyasi gerilimle karşılaştığında yeniden öne çıkıyor ve bugünkü aidiyetlerin diline dahil oluyor. Bu durum geçmişin keyfi biçimde yeniden üretildiği anlamına da gelmiyor. İnsanların kendilerine ulaşan gerçek bir tarihsel ve dini mirasla, kendi zamanlarının şartları altında kurdukları bir ilişkiden söz ediyoruz.
Dini ayrışmaların uzun ömürlü olmasında bu aktarımın önemli bir payı var. Hadiseyi yaşayan kuşak ortadan kalkıyor fakat o hadiseye verilen anlam, onun etrafında oluşan hassasiyetler ve hatıralar sonraki kuşaklarda yaşamaya devam ediyor. Her kuşak bunları kendi tecrübesi içinde yeniden anlamlandırıyor ve kendisinden sonrakilere aktarıyor. Böylece geçmiş, dini kimliğin ve toplumsal hafızanın yaşayan bir parçası olarak bugünün içinde yer almaya devam ediyor.
Bu farklılıklar zaman içerisinde çatışmaya dönüştüğü gibi farklı dini kimliklerin bir arada yaşadığı bir çeşitliliğe de dönüşebiliyor. Bunu nasıl değerlendirmeliyiz?
Dini farklılıkların varlığı bizi doğrudan çatışmaya götürmüyor. Tarihte aynı dini grupların bazı dönemlerde uzun süre yan yana yaşadıklarını, başka dönemlerde ise aralarındaki sınırların oldukça sertleştiğini görüyoruz. Her dini topluluk neye inandığını, neyi doğru ve sahih kabul ettiğini, hangi değerlere bağlı olduğunu belirliyor ve kendisini bunlar üzerinden tanımlıyor. Zaten dini aidiyet dediğimiz şeyin içinde bir hakikat iddiası da var. İnsanların kendi inançlarını doğru kabul etmeleri son derece tabii. Mesele bu inancın başka insanlarla kurulan ilişkiye nasıl yansıdığıyla ilgili.
İlişkinin niteliği, farklılığın tehdit olarak görülmeye başladığı dönemlerde değişiyor. Karşınızdaki insanı veya grubu kendi varlığınıza, değerlerinize ya da hayat biçiminize yönelik bir tehdit olarak gördüğünüzde sınırlar sertleşiyor. Siyasi rekabet, toplumsal krizler ve geçmişten taşınan gerilimler de bu süreci besliyor. Daha önce gündelik hayatta fazla ağırlık taşımayan bir mezhebi veya dini farklılık böyle dönemlerde kimliğin merkezine yerleşiyor ve insanlar birbirlerini giderek bu sınırlar üzerinden tanımaya başlıyorlar.
Birlikte yaşama ise büyük ölçüde gündelik hayatın içinde öğrenilen bir tecrübe. Aynı mahallede yaşayan, aynı okulda okuyan, aynı iş yerinde çalışan insanlar arasında dini ve mezhebi kimlikleri aşan pek çok ilişki kuruluyor. Karşınızdaki insan komşunuz, arkadaşınız, meslektaşınız, bazen akrabanız. İnsanlar birbirlerini hayatın farklı alanlarında tanıdıkça dini farklılık ortadan kalkmıyor ama ilişkinin tamamını da belirlemiyor. Toplumsal temas azalıp gruplar kendi içlerine çekildiklerinde ise birbirleri hakkındaki bilgiler giderek anlatılara, kalıplaşmış yargılara ve geçmişten taşınan imgelere dayanıyor. Mesafe arttıkça sınırlar daha kolay sertleşiyor.
Müslüman toplumların tarihinde bu bakımdan oldukça zengin bir tecrübe var. Farklı mezheplerin, dini yorumların ve hatta farklı dinlerin mensupları uzun dönemler boyunca aynı şehirleri ve aynı toplumsal hayatı paylaşmışlar. Elbette bu tarihi bütünüyle huzurlu ve çatışmasız bir geçmiş gibi anlatmak doğru olmaz. Gerilimler ve ağır kırılmalar da yaşanmış. Fakat ihtilafın varlığının her zaman toplumsal kopuş anlamına gelmediğini de aynı tarihte görüyoruz. İnsanlar kendi inançlarını ve aidiyetlerini koruyarak birbirleriyle ticaret yapmış, komşuluk etmiş, aynı şehirde yaşamış ve ortak bir toplumsal dünyanın parçası olmuşlar.
Burada “ihtilaf ahlakı” önemli. İslam düşünce geleneği farklı görüşlerin varlığını tanımış, ihtilafın nasıl yürütüleceğine dair de bir dil ve usul geliştirmiş. “Edebü’l-ihtilaf” başlığı altında konuşulan bu birikimde, mezhep imamlarının birbirlerinin görüşlerine itiraz ederken birbirlerinin ilmini ve şahsiyetini tanımaları önemli bir örnek. “Benim görüşüm doğrudur ama hata ihtimali vardır; muhalifimin görüşü hatalıdır ama doğru olma ihtimali vardır” sözünün bu gelenekte bu kadar sık hatırlanması da bununla ilgili. Hakikat iddiasından vazgeçmeden başka bir görüşün ve başka bir insanın varlığıyla nasıl ilişki kurulacağı meselesi bu tecrübenin içinde yer alıyor. Bugün aynı şehirde, aynı mahallede, hatta aynı ailede birbirinden oldukça farklı dini yorumlarla ve dindarlık biçimleriyle karşılaşıyoruz. Dolayısıyla birlikte yaşama meselesi bizim için soyut bir çoğulculuk tartışması değil, gündelik hayatın içinde sürekli karşılaştığımız bir mesele.
Dini hareketleri ve ayrışmaları yalnızca siyasi, ekonomik veya toplumsal şartların bir yansıması olarak görmek de onları tarihin ve toplumun dışında, sadece fikirler arasında yürüyen tartışmalar gibi ele almak da meseleyi eksik bırakıyor. Bir ikaz olarak başlayan itiraz ortak bir arayışa, oradan bir aidiyete ve zamanla kuşaktan kuşağa aktarılan bir hafızaya dönüşüyor. Bu süreçte insanların inandıkları hakikat de içinde yaşadıkları dünya da belirleyici. Farklılık her dönemde vardı. Onu birlikte yaşanabilir kılan ya da bir kopuşa dönüştüren, insanların bu farklılıkla nasıl ilişki kurduğu. Müslüman toplumların tarihinde, insanların kendi hakikat iddialarından vazgeçmeden aynı şehri ve aynı mahalleyi paylaştığı uzun dönemler var. Dini bilginin ve aidiyetlerin çok daha hızlı dolaştığı bugün, bu tecrübeyi ve onun içinde gelişen ihtilaf ahlakını yeniden düşünmemiz gerekiyor.
