Hadisler, isnad ve metin şeklinde iki kısımdan oluşur. İsnad, hadisi Hz. Peygamber’den başlayarak nakleden sahabe ve onları takip eden tâbiîn ile sonraki nesillere mensup kişilerin isimlerinin tarihî sırasıyla yer aldığı kısımdır. Fakat isnad, sadece hadisi nakleden kişilerin isimlerinin peş peşe sıralanmasından ibaret değildir. Bu isimlerin hadisi nasıl öğrendiklerini ve hocalarıyla aralarındaki bağı gösteren terimler yani “rivayet lafızları” da isnadda yer alır. Bu yönüyle isnad, Müslümanların bilgi aktarım sistemine has bir unsur ve ayrıcalıktır. Hadis âlimleri kendilerine ulaşan bilginin sağlamlığını tespit etmek için vazgeçilmez veriler içeren bu ayrıcalığa gereken önemi vermişlerdir. Bununla birlikte isnad, hadis ilminde hiçbir zaman başlı başına bir amaç olmamış, hadis metnine ulaştıran araç ya da yol olarak değerlendirilmiştir. Abdullah b. Mübârek’in (ö. 181/797) meşhur “İsnad dindendir; isnad olmasaydı dileyen istediğini söylerdi.” [1] sözü, isnadın bu işlevini özetlemektedir.
İslam dünyasında isnadı gereksiz ya da bütünüyle güvenilmez sayan sistematik hareketler, büyük oranda oryantalistlerin etkisiyle 19. yüzyıldan itibaren ortaya çıkmıştır. İslam dünyasında bu iddialara cevap mahiyetinde, isnadın güvenilir bir sistem olduğunu gösteren birçok çalışma yapılmıştır. [2] Hadis âlimlerinin metni dikkate almaksızın yalnızca isnada bakarak değerlendirme yaptığı şeklinde çok sık dile getiren temelsiz iddiayı ise ilk kez ortaya atan isim oryantalist Ignaz Goldziher’dir (ö. 1921). Goldziher’den sonra birçok oryantalistin yanı sıra bazı Müslüman yazarlar da aynı iddiayı tekrarlamıştır. Hâlbuki hadisçilerin ve genel olarak İslam âlimlerinin hadis kabul kriterleri derinlemesine incelendiğinde, sıhhat değerlendirmelerinde metinlerin ihmal edildiği iddiasının temelsizliği ortaya çıkmaktadır.
Öncelikle, hadis âlimlerinin sadece isnadla ilgilendiği iddiası bir an için doğru kabul edilse bile bunun, onların metni ihmal ettiği anlamına gelmeyeceğini belirtmek gerekir. Hadis âlimleri, isnadda yer alan râvilerin yani hadis nakleden kişilerin dinî açıdan istikamet sahibi ve doğru sözlü olmalarının yanı sıra ilmî yeterliliklerini ve hafıza güçlerini de araştırırlar. Bu araştırmada başvurdukları temel yöntem ise aynı hadisi nakleden farklı kişilerin metinlerini birbiriyle karşılaştırmaktır. Kısacası isnad incelemesi hiçbir zaman metin incelemesinden bağımsız değildir. Dolayısıyla sadece isnad değil, “isnad-metin analizi” olarak isimlendirilebilecek bütüncül bir metot kullandıkları söylenebilir. Bu durumda akla, “Peki neden metinlerin ihmal edildiği ve metin tenkidi yapılmadığı iddia edilmektedir?” sorusu gelecektir. Söz konusu iddia, hadis tenkidinin mahiyetinin anlaşılmamasının yanı sıra metin tenkidinin iki ayrı türünün bulunması ve bu iki türün genellikle birbirine karıştırılmasından kaynaklanmaktadır. Bu sebeple hadisçilerin metinle ne ölçüde ilgilendiği sorusuna sağlıklı bir cevap verebilmek için öncelikle bu iki türü birbirinden ayırmak gerekir.
Hadis metinleri iki farklı şekilde incelenmektedir. Bunlardan ilki, metinde geçen kelime ve ifadelerin ilk râviden kaynaklara geçene kadarki süreçte nasıl aktarıldığını, herhangi bir kısaltma ya da ekleme yapılıp yapılmadığını tespit etmeyi amaçlar. Hadis âlimleri, daha önce ifade edildiği üzere, bir hadisi nakleden bütün râvilerin metinlerini hatta aynı râvinin farklı zamanlarda naklettiği aynı hadisi birbiriyle karşılaştırarak söz konusu tespitleri ustalıkla yapmışlardır. Metin tenkidinin bu türünü hadisçilerin ihmal ettiğini söylemek, onlara büyük bir haksızlık olur. Zira bu inceleme, hadisçilerin öncelikli mesaisi kapsamındadır ve hadis metodolojisi bu alana ilişkin çok sayıda teknik terim içermektedir. Nitekim, isnadın önemi konusundaki sözü yukarıda aktarılan Abdullah b. Mübârek’in, “Bir hadisin sahih olmasını istiyorsan rivayetlerini birbirleriyle karşılaştır.” [3] sözü de isnad tenkidinin metin tenkidi ile bağını açıkça ortaya koymaktadır.
Metin tenkidinin ikinci türü ise hadis metninin içeriğinin başta Kur’ân-ı Kerîm ve Hz. Peygamber’in sünnetinin yanı sıra tarihî bilgiler, akıl ve tecrübe ile karşılaştırılmasıdır. Bu karşılaştırma literatürde “arz” terimi ile ifade edilmiştir. Kavram kargaşasını önlemek için bu türe “muhteva/içerik tenkidi” demek daha yerinde olacaktır. Hadis âlimleri de metin tenkidinin ilk türünde olduğu gibi muhteva tenkidi ile de meşgul olmuşlardır. Bununla birlikte içerikte bir sorun tespit ettiklerinde, bu soruna yol açan kişiyi de belirlemeye çalışmışlardır. Bir bakıma “İçerikte sorun varsa isnadda da sorunlu bir râvi vardır.” şeklinde özetlenebilecek bu yaklaşım, bazı kişilerin hadisçilerin yalnızca isnadla meşgul olduğunu zannetmesinin muhtemel nedenlerinden biridir. Aslında metinde var olan problemi ifade ederken bunu isnad üzerinden göstermeyi tercih etmişlerdir. Meselâ Buhârî (ö. 256/870) de “Alâmetler iki yüz yılından sonradır” şeklindeki bir rivayeti “İki yüz yılı geçti, bunlardan hiçbiri olmadı” diyerek reddetmiştir. Burada isnadda tespit edilen bir kusur değil, doğrudan metnin içeriği belirleyici olmuştur. [4]
Hz. Peygamber’in sünnetine, genel uygulama ve tercihlerine hâkim hadisçiler, herhangi bir hadisin içeriğini Hz. Peygamber’in bu bilinen ve yerleşik uygulamalarıyla kolaylıkla karşılaştırabilmişlerdir. “Bu konudaki rivayet Hz. Peygamber’den gelen meşhur/maruf sünnete aykırıdır” gibi ifadelerle bazı hadisleri tenkit etmeleri sünnet bilgisine hâkimiyetlerinin neticesidir. Dolayısıyla hadisçiler içerik tenkidinin bir türü olan sünnetle mukayeseyi ihmal etmek bir yana, bu tenkit türünü çok başarılı şekilde uygulamışlardır. Meselâ, “Çocuklarınızı mescitlerden uzak tutun.” rivayeti, Hz. Peygamber döneminde çocukların mescitte bulunduğunu gösteren çok sayıda sahih hadisle ve torunu Ümâme’yi namazda omzunda taşıyan Hz. Peygamber’in sabit sünneti ile çeliştiği için içeriği açısından reddedilmiştir. Ancak hadis âlimleri, bu rivayetle ilgili görüşlerini sadece muhtevadaki kusurla temellendirmekle yetinmemiş aynı zamanda isnadında da tenkit edilen râvilerin bulunduğunu belirtmişlerdir. [5] Esasen, hadislerin Hz. Peygamber uygulaması ile karşılaştırılarak değerlendirilmesi sahabe döneminden itibaren görülen bir yöntemdir. Nitekim Hz. Âişe ve Ümmü Seleme validelerimizin, cünüp olarak sabahlayanın oruç tutamayacağına dair rivayete, Hz. Peygamber’in bizzat uygulamasını örnek göstererek şöyle itiraz ettikleri bilinmektedir: “Hz. Peygamber ihtilam sebebiyle değil cinsel birliktelik sebebiyle cünüp olarak sabahlar, ardından o günkü orucunu tutardı.” [6]
Hadislerin içeriğinin Kur’ân-ı Kerîm’le uyumu açısından değerlendirildiğine dair örnekleri de hadisçilerin uygulamalarında bulmak mümkündür. Meselâ İbnü’l-Cevzî (ö. 597/1201), “Veled-i zinâ cennete giremez” rivayetini “Kimse kimsenin günahını yüklenmez.” [7] ayetine arz ederek reddetmiştir. [8] İbnü’l-Cevzî bu hükme yalnızca ayete aykırılıktan hareketle varmamış, rivayetin bilinen tariklerini zikredip her birindeki zayıf, metrûk ya da meçhul râvileri ve râviler arasındaki ihtilafı da tek tek göstermiştir. Daha önce ifade edildiği üzere, hadis âlimleri Kur’an’la çeliştiği kesin biçimde belirlenen rivayetlerin isnadlarında da çeşitli kusurlar tespit etmişlerdir. Kısacası içerik tenkidine isnad tenkidi de eşlik etmiştir.
Hadisçilerin muhteva tenkidi yöntemlerinden biri de hadislerin tarihî bilgilerle karşılaştırılması olup bu, hadisçilerin en başarılı olduğu alanlardan biridir. Zira başlangıçtan itibaren tarihî bilgileri hadislerin değerlendirmesinde kullanmışlardır. Bu tarihî bilgiler hem hadisi nakleden kişilerin biyografileriyle hem de önemli olaylarla ilgilidir. Nitekim Süfyân es-Sevrî (ö. 161/778) “Râviler yalan söylemeye başlayınca biz de onlara karşı tarih silahını kullandık.” [9] diyerek bu yönteme işaret etmiştir. Hadisçilerin tarihî bilgileri hadis tenkidinde kullanmalarının en güzel örneklerinden birini ünlü hadis âlimi Hatîb el-Bağdâdî (ö. 463/1071) vermiştir. Hicrî 447 yılında bazı Yahudiler, Hz. Peygamber’in Hayber Yahudilerinden cizyeyi kaldırdığını iddia eden yazılı bir belge getirmişlerdi ve belgede şahit olarak pek çok sahabînin ismi yer almaktaydı. Belge Hatîb el-Bağdâdî’ye sunulduğunda, o çeşitli tarihî kanıtlarla bu vesikanın sahte olduğunu ortaya koymuştur. Bunlardan biri, belgede şahit olarak Sa‘d b. Muâz’ın isminin geçmesidir. Hâlbuki Sa‘d’ın, Hayber’in fethinden (7/628) önce, Hendek Gazvesi’nde aldığı yaranın etkisiyle Benî Kurayza kuşatmasının ardından (5/627) vefat ettiği bilinmektedir. [10]
Hadis metninin içeriğinin akıl ve müşahede yani duyu organları ile elde edilen verilerle karşılaştırılmasına gelince, hadisçiler bu alanda diğer içerik tenkidi çeşitlerine göre haklı gerekçelerle daha temkinli bir tutum sergilemişlerdir. Bunun temel nedeni, aklın tarihsel ve kültürel koşullarla belirlenen bir boyutunun da bulunmasıdır. Başka bir deyişle, belirli bir dönemin örfünde makul kabul edilen bir uygulamanın başka dönemlerde aynı şekilde değerlendirilmemesi mümkündür. Ayrıca hem Kur’an’da hem hadislerde, akıl yoluyla kavranamayacak gaybî bilgiler ve mucizelerle ilgili içerikler de yer almaktadır. Meselâ ölünün kabirde iki melek tarafından sorguya çekildiğini haber veren rivayetler gaybî bilgilere, Hz. Peygamber’in parmaklarının arasından su kaynamasını ya da hutbe okurken yaslandığı hurma kütüğünün inlemesini anlatan rivayetler ise mucizelere örnektir. [11] Bu tür içerikler, akıl ya da gözlem verileri esas alınarak değerlendirilemez. Bu sebeple hadis metninin söz konusu verilerle karşılaştırılmasında özellikle gaybî konulara ve mucizelere ilişkin rivayetlerin varlığı göz önünde bulundurularak ihtiyatlı davranılması gerekmektedir.
Yukarıda da görüldüğü üzere hadislerin içeriklerinin tenkit edilmesi, metin tenkidinin ilk türüne kıyasla hata ihtimalinin daha yüksek olduğu bir alandır. Nitekim İbnü’l-Cevzî, Hz. Peygamber’in Hz. Ali’nin kapısı dışında mescide açılan bütün kapıların kapatılmasını emrettiğini bildiren rivayetleri, isnadlarındaki bazı râvileri tenkit etmenin yanı sıra Hz. Ebû Bekir’in kapısıyla ilgili sahih hadise aykırı bulduğu için uydurma saymıştır. İbn Hacer el-Askalânî (ö. 852/1449) ise bu rivayetlerin farklı tariklerle birbirini desteklediğini ve iki haberin uzlaştırılabileceğini belirterek İbnü’l-Cevzî’nin, varsaydığı bir çelişkiye dayanıp sahih hadisleri reddetmekle ağır bir hataya düştüğünü söylemiştir. [12] Daha erken bir dönemden benzer bir örnek İbn Hibbân’a (ö. 354/965) aittir. İbn Hibbân, Uhud Gazvesi’nde ön dişi kırılan Abdullah b. Abdullah b. Übey’e Hz. Peygamber’in altından diş yaptırmasını söylediğini bildiren rivayeti, “Altın ve ipek ümmetimin erkeklerine haram, kadınlarına helâldir” hadisiyle çeliştiği gerekçesiyle uydurma saymış ve bunu râvisi Ebân b. Süfyân el-Makdisî’nin güvenilmezliğine delil göstermiştir. İbnü’l-Mülakkın (ö. 804/1401) İbn Hibbân’ın, savaşta burnunu kaybeden sahâbî Arfece b. Es‘ad’ın Hz. Peygamber’in emriyle altından burun taktırdığını anlatan hadisi kendi Sahîh’ine aldığını hatırlatarak iki rivayet arasında bir fark bulunmadığını belirtmiştir. [13] Öte taraftan o da Ebân’ın tenkit edilen bir râvi olduğunu kabul etmiştir. Bu nedenle hadisçilerin, içerik tenkidi yapsalar dahi her zaman isnadı da dikkate almaları ve râvilerin metinlerini karşılaştırarak hadis metnine sonradan eklenen ya da metinden düşürülen unsurları belirlemeye yoğunlaşmaları, hadis tenkidini daha somut bir zemine çekme çabasının neticesidir. Özetle, hadisçiler hem hadis metinlerinin mukayesesi hem de içerik tenkidi anlamında metinleri değerlendirmişlerdir. Ancak uzmanlık alanları gereği öncelikleri, isnad tenkidi ve birinci tür metin tenkidi olmuştur.
Son olarak, İslami ilimler tefsir, hadis, fıkıh, kelam gibi çeşitli alanlara ayrılsa da bu ilimler arasında sıkı bir bağ olduğu unutulmamalıdır. Bu durumun önemli bir sonucu, farklı ilim dallarından âlimlerin kendi alanlarındaki uzmanlıklarıyla birbirlerini tamamlamaları olmuştur. İçerik tenkidi bunun en güzel örneklerinden birisini teşkil eder. Kısacası, İslami ilimleri bir bütün olarak ele aldığımızda “Hadislerin metin tenkidi ihmal edilmiştir.” iddiasının çok da anlamlı olmadığı kendiliğinden ortaya çıkmaktadır.
Dipnotlar:
1- Müslim, “Mukaddime”, 5.
2- Meselâ bk. Muhammad Mustafa Azami, Studies in Early Ḥadīth Literature (Beirut: al-Maktab al-Islāmī, 1968) [Türkçe trc. Hulûsi Yavuz, İlk Devir Hadis Edebiyatı ve Peygamberimiz’in Hadislerinin Tedvîn Tarihi (İstanbul: İz Yayıncılık, 1993)]; a.mlf., On Schacht’s Origins of Muhammadan Jurisprudence (Riyadh: King Saud University; New York: John Wiley & Sons, 1985) [Türkçe trc. Mustafa Ertürk, İslâm Fıkhı ve Sünnet: Oryantalist Schacht’a Reddiye (İstanbul: İz Yayıncılık, 1996)]. Hadisçilerin metin tenkidini ihmal ettiği iddiasını ele alan çalışmalar için bk. Jonathan A. C. Brown, “How We Know Early Ḥadīth Critics Did Matn Criticism and Why It’s So Hard to Find”, Islamic Law and Society 15/2 (2008), 143-184 [Türkçe trc. Salih Kesgin, “Erken Dönem Hadis Münekkitlerinin Metin Tenkidi Yaptığını Nasıl Biliyoruz ve Bulmak Niçin Bu Kadar Zor?”, Usûl İslam Araştırmaları 25 (2016), 265-310]; Mehmet Ali Çalgan, Muhaddisler Muhteva Tenkidi Yaptı mı? (İstanbul: M.Ü. İlâhiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2023). Konuyla ilgili Türkçe literatür için bk. Raşit Küçük, “Metin”, TDV İslâm Ansiklopedisi (Ankara 2004), XXIX, 411-414; Salahattin Polat, Hadis Araştırmaları: Tarih, Usûl, Tenkid, Yorum (İstanbul: İnsan Yayınları, 1997), s. 157-238; Enbiya Yıldırım, Hadiste Metin Tenkidi: Tarihî Süreç, Yeni Yaklaşımlar (İstanbul: Rağbet Yayınları, 2009).
3- Hatîb el-Bağdâdî, el-Câmi‘ li-ahlâki’r-râvî ve âdâbi’s-sâmi‘, nşr. Mahmûd et-Tahhân (Riyad: Mektebetü’l-meârif, 1403/1983), II, 295 (nr. 1902).
4- Zehebî, Mîzânü’l-i‘tidâl fî nakdi’r-ricâl, nşr. Ali Muhammed el-Bicâvî (Kahire: Îsâ el-Bâbî el-Halebî, 1382/1963), III, 306. Ayrıca bk. Brown, “How We Know”, 163.
5- İbn Mâce, “Mesâcid”, 5 (nr. 750). Bûsîrî bu isnadda, Ahmed b. Hanbel’in kasten hadis uydurduğunu söylediği, Buhârî’nin hadisçilerce terk edildiğini belirttiği, Nesâî’nin de yalancı saydığı Ebû Saîd Muhammed b. Saîd el-Maslûb ile zayıf bir râvi olan Hâris b. Nebhân’ın bulunduğunu belirtir (Bûsîrî, Misbâhu’z-zücâce fî zevâidi İbn Mâce, nşr. Muhammed el-Müntekā el-Keşnâvî [Beyrut: Dârü’l-Arabiyye, 2. bs., 1403], I, 95). Hz. Peygamber’in Ümâme’yi taşıyarak namaz kıldırması için bk. Buhârî, “Salât”, 106; Müslim, “Mesâcid”, 41-42; bir çocuğun ağladığını duyunca namazı kısaltması için bk. Buhârî, “Ezân”, 65.
6- Buhârî, “Savm”, 22, 25; Müslim, “Sıyâm”, 75, 78. Nitekim Ebû Hüreyre’nin bu görüşü Hz. Peygamber’den değil el-Fazl b. Abbâs’tan duyduğunu söylediği ve sonunda görüşünden döndüğü Müslim’in rivayetinde yer alır (“Sıyâm”, 75).
7- el-En‘âm 6/164.
8- İbnü’l-Cevzî, el-Mevzûât, nşr. Abdurrahman Muhammed Osman (Medine: el-Mektebetü’s-selefiyye, 1386-1388/1966-1968), III, 109-111. Ayrıca bk. Brown, “How We Know Early Ḥadīth Critics Did Matn Criticism”, 176-177.
9- Hatîb el-Bağdâdî, el-Kifâye fî ‘ilmi’r-rivâye, nşr. Ebû Abdullah es-Sûrakī - İbrâhim Hamdî el-Medenî (Medine: el-Mektebetü’l-ilmiyye, ts.), s. 119.
10- İbnü’l-Cevzî, el-Muntazam fî târîhi’l-ümem ve’l-mülûk, nşr. Muhammed Abdülkādir Atâ – Mustafa Abdülkādir Atâ (Beyrut: Dârü’l-kütübi’l-ilmiyye, 1412/1992), XVI, 129; Zehebî, Siyeru a‘lâmi’n-nübelâ, nşr. Şuayb el-Arnaût vd. (Beyrut: Müessesetü’r-risâle, 3. bs., 1405/1985), XVIII, 280; İbn Kesîr, el-Bidâye ve’n-nihâye, nşr. Abdullah b. Abdülmuhsin et-Türkî (Cîze: Dâru Hecr, 1418/1997), XVI, 28. Belgenin vezir İbnü’l-Müslime’ye 447 yılında getirildiği Sehâvî’de yer alır. Bk. Sehâvî, el-İ‘lân bi’t-tevbîh li-men zemme ehle’t-târîh, nşr. Sâlim b. Gatr ez-Zufeyrî (Riyad: Dârü’s-Sumay‘î, 1438/2017), s. 101-102. Hatîb’in diğer delili, belgede Hayber’den sonra Mekke’nin fethinde (8/630) Müslüman olan Muâviye b. Ebû Süfyân’ın da şahit olarak yer almasıdır. Zehebî ve Sehâvî’nin aktardığı ifadede Sa‘d’ın Hayber’den “iki yıl önce” vefat ettiği söylenir; bu, hicrî yıl farkını yansıtır, iki olay arasındaki süre bir yılı biraz aşmaktadır.
11- Kabir sorgusu için bk. Buhârî, “Cenâiz”, 67; parmaklar arasından su kaynaması için bk. Buhârî, “Vudû”, 32; “Menâkıb”, 25; hurma kütüğünün inlemesi için bk. Buhârî, “Menâkıb”, 25.
12- İbnü’l-Cevzî, el-Mevzûât, I, 363-366; İbn Hacer, Fethu’l-bârî, VII, 14-15. Hz. Ebû Bekir’in kapısıyla ilgili hadis için bk. Buhârî, “Salât”, 80; “Fezâilü ashâbi’n-Nebî”, 3; Müslim, “Fezâilü’s-sahâbe”, 2.
13- İbn Hibbân, el-Mecrûhîn mine’l-muhaddisîn ve’d-duafâ ve’l-metrûkîn, nşr. Mahmûd İbrâhim Zâyed (Haleb: Dârü’l-va‘y, 1396/1976), I, 99; İbnü’l-Mülakkın, el-Bedrü’l-münîr fî tahrîci’l-ehâdîs ve’l-âsâri’l-vâkıa fi’ş-Şerhi’l-kebîr, nşr. Mustafa Ebü’l-Gayt - Abdullah b. Süleyman - Yâsir b. Kemâl (Riyad: Dârü’l-hicre, 1425/2004), V, 573-574. Arfece b. Es‘ad’ın altından burun taktırmasıyla ilgili hadis için bk. Ebû Dâvûd, “Hâtem”, 7 (nr. 4232); Tirmizî, “Libâs”, 31 (nr. 1770); İbn Hibbân, el-İhsân fî takrîbi Sahîhi İbn Hibbân, nşr. Şuayb el-Arnaût (Beyrut: Müessesetü’r-risâle, 1408/1988), nr. 5462. İbn Hibbân’ın bu değerlendirmesi için ayrıca bk. Brown, “How We Know”, 162.
Not: Bu yazı, özellikle hadis, sünnet ve bu alanlarla doğrudan ilişkili diğer meselelerde Müslümanların istifade etmesi amacıyla Meridyen Derneği'nin ev sahipliğinde hayata geçirilen geniş perspektifli bir çalışmanın parçasıdır. Konu edinilen meseleler, alanlarında uzman isimlerin bir araya geldiği bir istişare grubunda tüm yönleriyle ele alındıktan sonra, her başlık müstakil olarak ilgili yazar tarafından telif edilmiştir. Çalışmaya şu isimler katkı sunmaktadır: Prof. Dr. Ahmet Yücel, Prof. Dr. Ayşe Esra Şahyar, Prof. Dr. Fatma Kızıl, Doç. Dr. Rahile Kızılkaya Yılmaz, Doç. Dr. Dilek Tekin ve Dr. Betül Yılmazörnek.
